تحقیقات جدید ممکن است توضیح دهد که چگونه سیاهچاله های کلان پرجرم در کیهان اولیه به سرعت رشد کردند

اخیرا، تلسکوپ فضایی جیمز وب (JWST) به طلوع کیهانی نگاه کرد، دوره کیهانی زمانی که اولین کهکشان ها کمتر از یک میلیارد سال پس از انفجار بزرگ شکل گرفتند. در این فرآیند، او چیزی نسبتاً شگفتانگیز کشف کرد. نه تنها کهکشانهای بیشتری (و درخشانتر!) از آنچه انتظار میرفت وجود داشت، بلکه این کهکشانها دارای سیاهچالههای بسیار پرجرم (SMBH) بودند که بسیار بزرگتر از آن چیزی بود که مدلهای کیهانی پیشبینی میکردند. برای ستاره شناسان و کیهان شناسان، توضیح این که چگونه این کهکشان ها و SMBH های آنها (همچنین به عنوان اختروش شناخته می شوند) می توانند کمتر از یک میلیارد سال پس از انفجار بزرگ به این اندازه بزرگ شوند، به یک چالش بزرگ تبدیل شده است.
چندین پیشنهاد ارائه شده است، از توهمات نوری گرفته تا ماده تاریک که رشد سیاهچاله ها را تسریع می کند. در مطالعهای اخیر، یک تیم بینالمللی به سرپرستی محققان موسسه ملی اخترفیزیک (INAF) نمونهای از 21 اختروش را که از دورترین اختروشهایی هستند که تاکنون کشف شدهاند، تجزیه و تحلیل کردند. نتایج نشان میدهد که سیاهچالههای بسیار پرجرم در مرکز این کهکشانها ممکن است از طریق برافزایش بسیار سریع به جرم شگفتانگیز خود رسیده باشند، که توضیحی قابل قبول برای چگونگی رشد و تکامل کهکشانها و SMBHهای آنها در دوران اولیه کیهان ارائه میدهد.
این مطالعه توسط آلسیا تورتوسا، محقق رصدخانه نجومی INAF در رم انجام شد. محققانی از مرکز نجوم فراکهکشانی، مرکز اختربیولوژی (CAB)، Istituto di Astrofisica Spaziale e Fisica Cosmica Milano، موسسه فیزیک بنیادی جهان، موسسه ملی فیزیک هسته ای، مرکز هاروارد و اسمیتسونین ایتالیا برای اخترفیزیک به او پیوستند. آژانس فضایی (ASI)، آژانس فضایی اروپا (ESA)، مرکز پروازهای فضایی گودارد ناسا، و رصدخانه ها و دانشگاه های متعدد. مقاله ای که یافته های آنها را توصیف می کند اخیراً در منتشر شده است نجوم و اخترفیزیک.
ستاره شناسان رادیویی برای اولین بار اختروش ها را در دهه 1950 بر اساس مقادیر زیادی تشعشع که در فرکانس های مختلف ساطع می کنند مشاهده کردند. این اجرام که آنها را «اجرای شبه ستارهای» (به اختصار اختروش) مینامیدند، از این جهت قابل توجه بودند که هستههای آنها تمام ستارههای قرصشان را گرفت. از دهه 1970، ستاره شناسان دریافتند که این پدیده به دلیل وجود SMBH ها در مرکز این کهکشان ها است. از آن زمان، اخترشناسان مشتاق بودند که به اولین کهکشانهای جهان نگاه کنند تا «دانههای» این سیاهچالهها را ببینند و تکامل آنها را ترسیم کنند.
با این حال، مشاهدات وب برخی از “دانههای” شگفتانگیز بزرگ را در مرکز کهکشانهای اولیه که او تصویر کرده بود، نشان داد. این شامل کهکشان هایی مانند EGSY8p7 می شود که تنها 570 میلیون سال پس از انفجار بزرگ وجود داشته است اما سیاهچاله مرکزی آن تقریباً 9 میلیون برابر جرم خورشید است. حتی شگفتانگیزتر UHZ1 بود، کهکشانی که زمانی که جهان حدود 470 میلیون سال قدمت داشت وجود داشت. وب در مرکز آن سیاهچاله ای عظیم (معروف به CEERS 1019) با جرم 40 میلیون برابر خورشید ما – ده برابر جرم Sagittarius A*، SMBH در مرکز کهکشان راه شیری را مشاهده کرد.
بر اساس پذیرفتهشدهترین مدلهای کیهانی، این کهکشانها و سیاهچالهها زمان کافی برای بزرگ شدن ندارند. برای مطالعه خود، تورتوسا و همکارانش نمونه ای از 21 اختروش (از جمله دورترین اختروش مشاهده شده تا کنون) را بر اساس داده های اشعه ایکس به دست آمده توسط تلسکوپ های فضایی XMM-نیوتن و چاندرا تجزیه و تحلیل کردند. این یک رابطه کاملاً غیرمنتظره را بین شکل گسیل اشعه ایکس و سرعت بادهایی که ماده را از اختروش ها بیرون می زند، آشکار می کند. این رابطه نشان میدهد که سرعت باد به دمای نزدیکترین گاز به تاج سیاهچاله (منطقه ساطع اشعه ایکس) مرتبط است.
این بدان معنی است که تاج به مکانیسم های برافزایش قدرتمندی متصل است که به سیاهچاله ها اجازه رشد می دهد. به طور خاص، آنها مشاهده کردند که چگونه اختروشهایی با تابش پرتو ایکس با انرژی کم و دماهای پایینتر بادهای سریعتری دارند که منجر به نرخ رشد سریعی میشود که از حد ادینگتون (محدودیت نظری در جرم یک ستاره یا قرص برافزایش) فراتر میرود. در همین حال، اختروش هایی با انتشار اشعه ایکس بالاتر تمایل دارند سرعت باد کمتری را نشان دهند. همانطور که تورتوسا در بیانیه مطبوعاتی INAF توضیح داد:
کار ما نشان میدهد که سیاهچالههای بسیار پرجرم در مرکز نخستین اختروشها، که در میلیارد سال اول زندگی کیهان شکل گرفتهاند، ممکن است در واقع جرم خود را بسیار سریع افزایش داده باشند و محدودیتهای فیزیک را به چالش بکشند. کشف این ارتباط بین انتشار پرتو ایکس و بادها برای درک چگونگی شکل گیری چنین سیاهچاله های بزرگی در چنین زمانی کوتاه بسیار مهم است و در نتیجه سرنخی ملموس برای حل یکی از بزرگترین رازهای اخترفیزیک مدرن ارائه می دهد.

بیشتر داده های XMM-Newton بین سال 2021 جمع آوری شده است و 2023 به عنوان بخشی از یک برنامه چند ساله میراث XMM-Newton که به عنوان اختروش های HYPerluminous در عصر یونیزاسیون مجدد (HYPERION) شناخته می شود. این برنامه توسط لوکا زاپاکوستا، محقق INAF و نویسنده دوم مقاله، رهبری میشود و هدف آن مطالعه اختروشهای پر نور در طلوع کیهانی جهان است. زاپاکوستا گفت:
در برنامه HYPERION، ما بر دو عامل کلیدی تمرکز کردیم: از یک سو، انتخاب دقیق اختروشها برای رصد، انتخاب تیتانها، یعنی آنهایی که تا حد امکان جرم جمعآوری کردهاند، و از سوی دیگر، -مطالعه عمقی خواص آنها در پرتوهای ایکس، چیزی که قبلاً روی چنین تعداد زیادی از اجرام از سپیده دم کیهانی انجام نشده بود. ما به جک پات رسیدیم! نتایجی که به دست می آوریم واقعا غیرمنتظره هستند و همه آنها به مکانیزم رشد فوق العاده ادینگتون برای سیاهچاله ها اشاره می کنند.
این مطالعه اطلاعات ارزشمندی در مورد شکل گیری و تکامل SMBH ها و کهکشان های میزبان آنها ارائه می دهد. یافتههای این تیم همچنین به مأموریتهای پرتو ایکس آینده مانند تلسکوپ پیشرفته ESA برای اخترفیزیک با انرژی بالا (ATHENA) و ماهواره تصویربرداری پرتو ایکس پیشرفته ناسا (AXIS) و رصدخانه اشعه ایکس سیاهگوش که قرار است در آینده پرتاب شوند، اطلاع رسانی خواهد کرد. دو دهه انتظار میرود که این و دیگر ابزارهای نسل بعدی اطلاعات بیشتری در مورد جهان اولیه نشان دهند و به حل عمیقترین اسرار آن کمک کنند.
مطالب اضافی: INAF، نجوم و اخترفیزیک




