برای ستاره شناسان باستان، تتا اریدانی برای هزار سال درخشان تر بود. اکنون می دانیم چرا

کمی رمز و راز تاریخی پیرامون ستاره تتا اریدانی وجود دارد. بطلمیوس در قرن دوم پس از میلاد و صوفی در سال 964 پس از میلاد، هر دو تتا اریدانی را به عنوان یکی از سیزده درخشان ترین ستاره در آسمان ثبت کردند. هیپارخوس ممکن است همین را گفته باشد. ولی یه مشکلی هست برای اینکه یکی از سیزده درخشان باشد، باید بسیار درخشان تر از امروز می بود.
تتا اریدانی یک منظومه ستاره ای است که در فاصله 167 سال نوری از ما قرار دارد. اگرچه ستاره شناسان باستانی فکر می کردند که این یک ستاره است، جوزپه پیاتزی ستاره شناس ایتالیایی آن را در سال 1814 به صورت دوتایی حل کرد. تتا 1 اریدانی ستاره اولیه و تتا 2 اریدانی ثانویه است. اما مشاهدات مدرن با تلسکوپهای قدرتمند نشان داد که Theta 1 Eridani در واقع یک دوتایی بسیار فشرده است و با هم Theta Eridani Aa (اولیه تاریخی) و Ab (همراه نزدیک آن) نامیده میشوند. بنابراین تتا اریدانی در واقع یک منظومه ستاره ای سه گانه است و این واقعیت کلیدی برای درک رویداد روشنایی گذرای هزار ساله آن است.
تتا اریدانی یک ستاره V=2.9 است که V مخفف ویژوال است. ستاره شناسان درخشندگی ستاره ها را به روش های مختلف اندازه گیری می کنند و مقیاس بصری آن چیزی را که چشم انسان می بیند تقلید می کند. مقیاس قدر بصری معکوس و لگاریتمی است، بنابراین خورشید، برای مثال، V = 26.74- است. سیریوس، درخشان ترین ستاره در آسمان به غیر از خورشید، V = -1.46 است.
تتا اریدانی هرگز به درخشانی سیریوس نبود، اما باید به طور قابل توجهی درخشان تر از آنچه اکنون بر اساس نوشته های بطلمیوس و صوفی است، بوده باشد. اینکه دقیقاً چقدر روشن بوده و چگونه به چنین روشنایی رسیده است، موضوع مقاله جدیدی است. این عنوان “ستاره درخشان فراموش شده: تتا اریدانی به عنوان یک ستاره گذرای هزاره ای است که توسط هیپارخوس، بطلمیوس و الصوفی مشاهده شده است” و در arxiv.org موجود است. نویسندگان Idel Waisberg و Boaz Katz، اولی یک محقق مستقل و دومی از دپارتمان فیزیک ذرات و اخترفیزیک در موسسه علوم Weizmann در اسرائیل هستند.
نویسندگان می نویسند: «تتا اریدانی هم توسط بطلمیوس در سال 137 پس از میلاد و هم توسط الصوفی در سال 964 پس از میلاد در فهرست سیزده درخشان ترین ستاره در آسمان شب (مرئی) آنها قرار گرفت، علاوه بر این که هیپارخوس در حدود 129 قبل از میلاد آن را به عنوان یک ستاره به ویژه درخشان گزارش کرده است. “این در تضاد کامل با روشنایی V=2.9 مدرن و نسبتاً ساده آن است. اختلاف با مشاهدات باستانی بیش از یک قرن است که موضوع بحث و جدل بوده است.”
* Theta Eridanus به رنگ قرمز در صورت فلکی Eridanus که نام آن از یک رودخانه اساطیری یونانی گرفته شده است. اعتبار تصویر: توسط Eridanus_constellation_map.png: Torsten Bronger اثر مشتق شده: Kxx (گفتگو) – Eridanus_constellation_map.png، CC BY-SA 3.0، https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=10839623*
نویسندگان محاسبه می کنند که درخشندگی باستانی تتا اریدانی V ≈ 0.2 در مقایسه با V = 2.9 فعلی آن بود. نویسندگان با اشاره به کار قرن دوم بطلمیوس در مورد ستارگان و سیارات می نویسند: «اختلاف بین قدر بصری تاریخی و مدرن ΔV~2.7 بالاترین میزان در بین 1000 ستاره آلماگست است. از آنجایی که مقیاس لگاریتمی است، این بدان معنی است که تتا اریدانی در آن زمان 12 برابر روشن تر از اکنون بود.
در این کار، نویسندگان از دادههای تداخل سنجی، طیفسنجی، و فتومتریک از رصدخانهها و تلسکوپهای مختلف برای تعیین پارامترهای مداری، شعاعها و جرمهای دوتایی داخلی نزدیک در Theta Eridani Aa+Ab استفاده کردند. آنها دریافتند که یک باینری غیرعادی نزدیک با یک محور نیمه اصلی محکم au = 0.083 است. این کمتر از 1/10 فاصله زمین و خورشید است. با خروج از مرکز مداری 0.105، مدار یک بیضی کمی است. هر دو ستاره دارای جرم متوسط و کمی بزرگتر و داغتر از خورشید هستند. Aa حدود 2.3 جرم خورشیدی دارد، در حالی که Ab حدود 2.2 جرم خورشیدی دارد، بنابراین آنها تقریباً دوقلو هستند.
همه این اندازهگیریها آنچه را که بطلمیوس و صوفی ثبت کردهاند، در حدود 1000 تا 2000 سال پیش با تتا اریدانی توضیح میدهند. روشنایی گذرا آن نتیجه این عوامل بود که نویسندگان آن را “مجموعه قابل توجهی از پارامترهای ستاره ای” می نامند.
محققان توضیح میدهند: «درخشش تاریخی تتا اریدانی به دلیل یک فاز گذرای هزارهای بود که توسط استخراج انرژی مداری در طول یک مرحله «پوشش مشترک» طولانیمدت انرژی میگرفت. “به منظور کشف یک مکانیسم احتمالی برای گذرا، ما به دو واقعیت وسوسه انگیز دیگر در مورد باینری توجه می کنیم. اولی این است که Aa اولیه نزدیک به پر کردن لوب Roche است.”
در مجموع، این تصویری را ترسیم می کند که در آن ستاره اولیه لوب روشه خود را پر کرده و باعث انتقال جرم به ستاره کوچکتر می شود. این انرژی مداری آزاد شد که درخشندگی ستاره را برای قرن ها افزایش داد. اکنون، سیستم آرام شده و در پیکربندی کمتر غیرعادی خود قرار گرفته است.
*این نقاشی ساده یک ستاره دوتایی و لوب های روشه را نشان می دهد. ستاره پرجرم تر سمت چپ، لوب Roche آن را پر کرده است. هنگامی که این اتفاق می افتد، مواد می توانند از لوب سرریز شوند و یک پوشش مشترک ایجاد کنند که درخشندگی ستاره را افزایش می دهد. اعتبار تصویر: توسط Philip D. Hall – اثر شخصی، CC BY-SA 4.0، https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=51844337*
نویسندگان می نویسند: “ما همچنین دریافتیم که اولیه در مرحله بسیار خاصی از تکامل خود است که در آن به تازگی سوختن هیدروژن هسته به پایان رسیده است.” این واقعیت به خوبی در روایت جای می گیرد. هنگامی که یک ستاره اصلی سوخت هیدروژن هسته را به پایان می رساند، به یک غول سرخ تبدیل می شود. گرمتر نمی شود، اما گسترش می یابد. و با مساحت سطح بیشتر، روشنایی بیشتر می شود.
اگر این اتفاق در مورد تتا اریدانی افتاده باشد، احتمالاً در جای دیگری نیز اتفاق افتاده است. در واقع، می تواند در باینری های نزدیک بسیار رایج باشد.
نویسندگان نتیجه میگیرند: «کشف و توصیف سیستمهای دوتایی بیشتر که تحت چنین فرآیندی در بررسیهای فتومتریک مدرن قرار میگیرند، پتانسیل درک بهتر آنچه را که ممکن است یک مرحله فراگیر، کوتاهمدت اما تعیینکننده در تکامل باینریهای نزدیک باشد، دارد.




