آیا برخورد کننده یخی باستانی قمرهای مریخ را ایجاد کرده است؟

قمرهای مریخی فوبوس و دیموس عجیب هستند. در حالی که سایر قمرهای منظومه شمسی گرد هستند، قمرهای مریخ تغییر شکل یافته و مانند سیب زمینی توده ای هستند. آنها بیشتر شبیه سیارک ها یا دیگر اجرام کوچک هستند تا ماه ها.
به دلیل اشکال عجیب و ترکیبات غیرمعمول آنها، دانشمندان هنوز در مورد منشاء آنها متحیر هستند.
دو فرضیه اصلی سعی در توضیح فوبوس و دیموس دارند. یکی میگوید آنها سیارکهایی هستند که دستگیر شدهاند، دیگری میگوید که آنها بقایای یک ضربهگیر باستانی هستند که با مریخ برخورد کرده است. قمر زمین احتمالاً از یک برخورد باستانی تشکیل شده است که یک سیاره کوچک به زمین برخورد کرد، بنابراین فرضیه برخورد سابقه ای دارد. سناریوی شیء گرفته شده نیز سابقه ای دارد، زیرا دانشمندان معتقدند که برخی از قمرهای دیگر در منظومه شمسی، مانند قمر نپتون تریتوناشیاء گرفته می شوند.
فوبوس و دیموس شباهت های زیادی با سیارک های کربن دار نوع C دارند. آنها رایج ترین نوع سیارک در منظومه شمسی هستند که حدود 75 درصد از جمعیت سیارک ها را تشکیل می دهند. ترکیب قمرها و آلبدو از نظریه سیارک تسخیر شده پشتیبانی می کند. اما مدار آنها دایره ای و نزدیک به خط استوای مریخ است. اجسام گرفته شده باید مدارهای غیرعادی بیشتری داشته باشند.

چگالی قمرها کمتر از سیلیس است که فراوان ترین ماده در پوسته مریخ است. این واقعیت در تضاد با نظریه تاثیر است. یک ضربه قوی می تواند موادی را از مریخ به فضا پرتاب کند و دیسکی از مواد تشکیل دهد که به دور سیاره می چرخد. فوبوس و دیموس از این مواد تشکیل می شوند. اگر آنها نتیجه یک برخورد سیاره کوچک باستانی باشند، باید حاوی سیلیس مریخی بیشتری باشند.
به طور خلاصه مشکل همین است. تئوری سیارک گرفته شده می تواند ویژگی های فیزیکی مشاهده شده قمرها را توضیح دهد، اما مدار آنها را توضیح نمی دهد. نظریه ضربه می تواند مدار آنها را توضیح دهد، اما نه ترکیب آنها را.

در تحقیقات ارائه شده در پنجاه و پنجمین کنفرانس علوم قمری و سیاره ای، سه محقق داستان متفاوتی را برای منشأ فوبوس و دیموس ارائه کردند. آنها پیشنهاد می کنند که ضربه گیر مسئول ایجاد قمر بوده است، اما ضربه گیر یخی بوده است.
این مطالعه با عنوان “منشا یخی قمرهای مریخ” است. نویسنده اول کورتنی مونچینسکی از موسسه علوم حیات زمین در موسسه فناوری توکیو است.
اگر یک ضربهگیر صخرهای به مریخ برخورد کند، یک دیسک زباله عظیم در اطراف سیاره ایجاد میکند. محققان قبلی این ایده را با استفاده از شبیهسازیها بررسی کردهاند و دریافتهاند که ممکن است یک ضربه قمرها را ایجاد کرده باشد. اما دیسک ایجاد شده در اثر ضربه بسیار بزرگتر از ترکیب فوبوس و دیموس خواهد بود. شبیهسازیها نشان داد که قمر سومی بسیار عظیمتر در مدار فوبوس ایجاد میشد که دوباره به مریخ میافتاد. اما هیچ مدرک قطعی وجود ندارد که چیزی به این بزرگی به مریخ برخورد کرده باشد.

سایر مطالعات ضربه از ضربهگیر بازالت استفاده کردهاند. اما آنها نشان دادند که دما در دیسک زباله به قدری بالا بوده که باعث ذوب شدن مواد دیسک و نابودی مواد کندریتی باستانی می شود. از آنجایی که به نظر می رسد این جفت قمر حاوی این مواد هستند، برخورد بازالتی منتفی است.
بر اساس تحقیقات ارائه شده در کنفرانس، برخورد یخ می تواند منشأ فوبوس و دیموس را توضیح دهد. برای این سه دلیل وجود دارد.
توده دیسک اضافی ایجاد شده در اثر برخورد سنگی وجود نخواهد داشت. در عوض، بیشتر جرم موجود در ضربهگیر در اثر برخورد تبخیر میشود و از سیستم فرار میکند، نه اینکه در دیسک باقی بماند و با تشکیل ماه گرفته شود. ماه سوم بزرگی وجود نخواهد داشت و نیازی به توضیح چگونگی بازگشت آن به مریخ نیست.
دلیل دوم به ترکیب قمرها مربوط می شود. با فراوانی یخ آب در هنگام برخورد، دمای دیسک زباله کمتر می شد. این امر می توانست مواد کربنی موجود در فوبوس و دیموس را امروز حفظ کند. این همچنین ممکن است به توضیح چگالی و تخلخل احتمالی آنها کمک کند. یک ضربهگیر یخی نیز میتواند آب را به مریخ برساند، و میدانیم که مریخ در گذشته مرطوبتر بوده است.
دلیل سوم به مدار دیموس مربوط می شود. با مریخ هماهنگ نیست و یک شوک یخ می تواند این را توضیح دهد. با وجود یخ آب بیشتر در دیسک، یک فعل و انفعال چسبناک بین گرد و غبار و بخار موجود در دیسک وجود داشت که دیسک را منبسط کرد و به دیموس اجازه داد مدار آن را اشغال کند.
محققان از شبیهسازی هیدرودینامیک ذرات هموار (SPH) برای آزمایش ایده ضربهگیر یخ استفاده کردند. آنها ضربهگیرهای غولپیکر را با مقادیر مختلف یخ آب شبیهسازی کردند و شاهد شکلگیری دیسکها در اطراف مریخ و تشکیل قمرها در دیسک بودند.
آنها ابتدا دریافتند که یک ضربهگیر با هر مقدار یخ آب، دیسک زباله عظیمتری تولید میکند. این امکان وجود دارد زیرا یک ضربهگیر حاوی یخ آب بزرگتر، اگرچه جرم کمتری از یک ضربهگیر بدون یخ است. این باعث شد تا مواد بیشتری از سیاره به داخل دیسک اسپری شود. همچنین ممکن است به این دلیل باشد که یخ آب هنگام تبخیر مقداری از انرژی ضربه را جذب می کند. این امر دمای دیسک را خنک می کند و سرعت ذرات موجود در دیسک را کاهش می دهد و احتمال فرار آنها را کاهش می دهد.

تغییر محتوای یخ ضربهگیر نیز بر ترکیب دیسک تأثیر میگذارد. مقادیر مختلف یخ منجر به دیسک هایی با مقادیر مختلف سنگ مریخ و سنگ شوک در دیسک می شود.

درجه حرارت در دیسک بخش مهمی از این است. مقادیر مختلف یخ آب در ضربهگیر دمای دیسک و نوع مواد موجود در دیسک را تغییر میدهد. ضربه گیرهایی با بیش از 30 درصد یخ دمای دیسک را بسیار پایین ایجاد می کنند تا سیلیکات ها را ذوب کنند. شاید گویاتر، ضربهگیرهایی با بیش از 70 درصد یخ منجر به دمای دیسک آنقدر پایین میشوند که مواد کندریتی که انتظار میرود فوبوس و دیموس هر دو حاوی آن هستند را تغییر دهد یا از بین ببرد.
به گفته محققان، ضربهگیر یخی میتواند ویژگیهای دیگری را نیز توضیح دهد. آنها نوشتند: «وجود آب در دیسک تولید شده در اثر برخورد همچنین نشان میدهد که آب میتواند متراکم شود و محتوای احتمالی یخ آب در قمرها را محاسبه کند.
در نهایت، محققان میگویند، یک ضربهگیر یخی با ۷۰ تا ۹۰ درصد پوستههای یخی آب میتواند این جفت قمر را توضیح دهد.
آنها توضیح میدهند: «بهترین حالت برای بازتولید ترکیبهای پیشنهادی قمرها، 70 درصد و 90 درصد بدنههای ضربهکننده گوشته آب-یخ هستند، زیرا به دمای پایین صفحه و شانس بیشتری برای بقای مواد کندریتی اجازه میدهند».
متأسفانه، این ممکن است واقع بینانه نباشد. “در منظومه شمسی فعلی ما، جسمی با محتوای یخ آب حدود 70٪ یا 90٪ کاملاً واقعی نیست، زیرا بالاترین مقدار آب در منظومه شمسی فعلی ما، گانیمدفقط حدود 50 درصد آب است.

اما آیا اوضاع در گذشته متفاوت بوده است؟ نمونههای سیارک ریوگو نشان میدهد که بدن مادرش ممکن است تا 90 درصد آب بوده باشد. این عدد بر اساس انواع مواد معدنی در ریوگو است. اما متاسفانه اکنون دانشمندان مطمئن نیستند. بدن پدر و مادر ریوگو فقط می تواند 20 درصد آب داشته باشد.
اما حداقل قابل قبول است که یک ضربه گیر با 70 درصد یخ آب در اوایل زندگی منظومه شمسی وجود داشته باشد. اگر چنین است، سناریوی ضربهگیر یخی میتواند یک نظریه محکم برای توضیح منشأ فوبوس و دیموس باشد.
نویسندگان نوشتند: «این ضربهگیر از منظومه شمسی بیرونی در زمان ناپایداری سیاره غولپیکر آمده است. در این مدت، اجسام بیرونی منظومه شمسی مختل شدند و به داخل منظومه شمسی پرواز کردند. اما در این مورد زمان ضربه باید با سن تشکیل فوبوس و دیموس محدود شود.
دانشمندان برای تعمیق درک خود از مریخ و قمرهای آن به شواهد بیشتری نیاز دارند. ماموریت کاوش ماه مریخ ژاپن (MMX) این امر را تضمین خواهد کرد. ماموریت MMX بازگرداندن نمونه ای از فوبوس به زمین است. هدف تعیین این است که آیا این یک سیارک دستگیر شده است یا نتیجه یک برخورد.
متاسفانه، JAXA انتشار MMX را به تاخیر انداخت. قرار بود در سپتامبر 2024 عرضه شود، اما تا سال 2026 به عقب کشیده شده است. این بدان معناست که ما به جای سال 2029، تا سال 2031 نمونه دریافت نخواهیم کرد.
JAXA ماموریت های بازگشت نمونه موفقی را انجام داده است، بنابراین آنها تجربه بازگرداندن برخی از فوبوس ها به زمین را دارند. اگر دانشمندان بتوانند چگونگی شکل گیری فوبوس و دیموس را تعیین کنند، بخشی از تصویر بسیار بزرگتر و دقیق تر از نحوه شکل گیری منظومه شمسی خواهد بود.
اگر مجبور باشیم چند سال دیگر صبر کنیم ارزشش را دارد.




